مراد ئهعزهمی
ساڵی 1301ی ههتاوی، ساڵی خوڵقانی " ئهفسانه"ی نیما و نوێ بوونهوهی شێعری شێدار و تۆزاوی و گنخاوی فارسییه. نزێک له چل پهنجا ساڵ بهر له خوڵقانی "خهوهبهردینه" و "شار"ی سواره.
لهسهرجهمی شێعره ئهزموونخواز و پارادایم ئاساییانهی نیمادا، دیمهنهکانی سروشتی و دیارده لادێی و ناشارهییهکان، له گهڵ گاشهبهردی تێرمهکانی سواوی شێعری فارسی سهر ئهسوێن:
...................................
چه در آن کوهها داشت می ساخت
دست مردم بیالود در گل
* * *
سالها طی شدند از پی هم
یک گوزن فراری در آنجا
شاخهای را ز برگشتن تهی کرد
* * *
گلهای چند بز در چراگاه
بعد از آن، مرد چوپان پیری
اندرآن تنگنا جست خانه
" بهشێک له ئهفسانهی نیما"
* * *
1- رهههندی نائهدهبی:
2- رهههندی ئهدهبی:
ئهم شێعرهی نیما، له چهن بارهوه له شێعڕی کلاسیکی باوی فارسی بهر له خۆی تێی پهڕاندووه و بینای فهزایهکی نوێی شێعری دامهزراندووه:
ئهلف. گوتاری باوی شێعری کلاسیکی وهلاناوهو له گوتاری سۆبژێکتیو و درهههست و رۆمانسیانهی ناسیاو هاتۆته ناو فهزایهکی بهرههست و ئۆبژێکتیوانهی نوێ وداڕشتنی دیمهنی دهوروو بهری خۆی.
ب. فۆڕمێکی نا سواو و دهکار نهکراوی به خۆوه گرتووه، که نه غهزهله و نه قهسیده و نه مهسنهوی و...، فۆڕم تایبهته بهم شێعرهوه، فۆڕم و ناوهرۆک پێکهوه خۆڵقاون، سهروا سهروهری خۆی له دهست داوه، به پێی پێویست و بۆ خوڵقاندنی مۆسیقیای دهروونی دهکار کراوه:( داشت، می ساخت/ شاخهای، تهی، گلهای/ بعد از آن، چوپانی، اندر آن/...) ههر بهم چهن کارکردهوه، بناغهی گوتاری شێعری نوێێ فارسی دامهزراندووه.
له ناو بینای تازهی نیماو ههوای نۆژهنی ئهم فهزایهدا، شێعری نوێی فارسی چهکهرهی دا و گهشهی کرد و لق و پۆپی وهک ( نوسرهت رهحمانی، ئیبتیهاج، کهسرایی، شاملوو، ئهخهوان سالس، نادرپوور، ئاتهشی، فرووغ، روئیایی، سپێهری، سێپانلوو، ئهحمهدی و...) و سهدان داهێنهری دیکهی لێ کهوتهوه. له 1301هوه تاکوو ههنووکه، گهلێ له سهر لایهنهکانی جۆراوجۆری زمانی، جوانی ناسی، مانایی و تهنانهت ناوهرۆک و کهسایهتی داهێنهر و...، وتار نووسراوهو باس و خواس دامهزراوه، بهڵام کهمتر ههبووه شک له مۆدێڕن بوونی نیما کرابێ و گوزارهی داهاتوو پێک هاتبێ،واتا:
"نیما، به پێی ئهو واژهو دیاردهو دیمهنه لادێی و ناشارهییانهی له ناو بهرههمهکانیدا کهڵکی لێ وهرگرتوون لادێی و نامۆدێرنه".
(به پێچهوانهی فهزای شێعری و رهخنهیی ئێمه که به سانایی ئهم گوزارهیه ئاراستهی زۆر شاعیر و لهوان سواره دهکرێ.)
بۆچ له پانتایی شێعری فارسیدا ئهم گوزارهیه پێک نههاتووه؟ دیاره سهرجهمی نووسهران و رهخنهگران و شاعیران دهلاقهو رهههندهکهیان لێ تێک نهچووه. زانیویانهو چاوهڕوانیان ههر ئهمه بووه که نیما نه کۆمهڵناس بووه، نه فهیلهسووف و نه دهروونناس. نیما شاعیر بوو، رهفتاری شاعێرانهشی لێ چاوهڕوان دهکرا. ئهرکی شاعیر، سهرهتا پاڵاوتنی زمانه. نیما پابهند بوو به بایهخهکانی ئهخلاقی ئهدهبی. ئهم بایهخانه له جیهانی ئهدهب و له پانتایی شێعردا، له روانگهی شاعیر سهبارهت به ئایدیالۆژیاو کۆمهڵگاو ئهخلاق و... پێک نایهت، بهڵکوو له بۆچوون و ههڵس و کهوتی سهبارهت به زمان دهردهکهوێ و ئهو شاعیرهی ههڵس و کهوتی له تهک ئهم دیاردهیه به مهنتیقێکی شاعیرانهوه بێ و خۆی به پاڵاوتنیهوه ماندوو بکا، ئهخلاقی شاعیرانهی پاراستووهو ئهرکی خۆی بهجێ هێناوه، نهک به دهکارکردنی سهرهپێی زمان و پێههڵاگوتن به مۆدێرنه و نوێگهرایی و نۆژهنی.
دهروونی ئێمه خاوهنی چهن دهنگ و رۆحی جیاوازو دژ به یهکه. ئهرکی شاعیر سهبارهت بهم رۆحه چهن پارچه و دژوازهکهی دهروون و ههمزادی(دژهمن)، ئیزن پێ دان به وهدهنگ هاتنی ئهم دهنگه دژانهیه، دیاره ئهم ئهرکهش سهرهتا له رێگهی زمانهوه بهجێ دهگا، بهم پێیه ئهخلاق و ئهرکی ئهدهبی، خزمهت به زمانه بۆ ئهوهی دهنگه دژهکان وهدهنگ بێن.
نیما، ئهم پرێنسیپه سهرهکیهی پێ زانی و ئهرکی زمان و ئهدهبی به جێ هێناو خوێنهران و رهخنهگرانی جیددی شێعری فارسیش ئهم ههوڵهی نیمایان قۆستهوه، بۆیهش گوزاره گۆرینهکه رێگهی پێک هاتن و تهنهوه کردنی نهبووه.
* * *
سواره، له پانتای شێعری کوردیدا، ههوڵێکی مهیلهو نیمایی داوه و شێعری کوردی نوێ کردۆتهوه، زۆرێک له سهر ئهم بڕوایه نین و گۆران به نوێکهرهوهی شێعری کوردی دهزانن و سواره به پهیڕهوی گۆران دادهنێن.
کێشهکهی مۆدێرن بوونی نیما، به لهونێک بۆگۆرانیش له حهوزهی شێعری کوردیدا کارکردی ههیه، واتا کهم کهس ههبووه گۆران به نوێخواز و مۆدێرن نهناسێ.
بهرهههندی نائهدهبییهوه دهقی شێعری سوارهیان خوێندۆتهوه، به گوزارهیهکی ساکارو تهقلیل گه رایانهش ئهم تاوانبار کردنه جێبهجێ دهکهن، گوزاره فۆرمۆڵ ئاسایهکه ئهمهیه:"ههرکهس بۆ مۆدێرنیته بنووسێ و پێی ههڵبڵێ و دهسکهوتهکانی به پیرۆز بزانێ مۆدێرنهو به پێچهوانهش نامۆدێرن."
مهدهنییهت
مهدهنییهت: گوڵی بههاری حهیات
مهدهنییهت: ههوای نهشوو نما
مهدهنییهت: وهسیلهی ئهحیا
بۆ ههموو میللهت و عموومی وڵات!
(دیوانی گۆران، لاپهڕه84)
بۆ مودێڕن بوونی ئهم بهرههمه نادۆزرێتهوه.
* * *
گۆڵم ههرێمی زۆنگ و زهل
چلۆن ئهبێته جاڕهگوڵ
له شاری تۆ، له بانی عهرشه قۆندهرهی دراو
شارهکهت
ئاسکه جوانهکهم!
تهسکه بۆ ئهوین و بۆ خهفهت ههراو
..........................................
منێ که گۆچی تاوی گهرمی بهر دهوارهکهی عهشیرهتم
به داره تهرمی کوچه تهنگهکانی شارهکهت
رانههاتووه لهشم
.................
(سوار ئیلخانی زاده، خهوهبهردینه - شێعری "شار" لاپهڕه27)
1_ یهکسانی عهرووزی(فاعیلا)تهکانی به پێی پێداویستی شێعر و رزگار کردنی له درێژدادڕی بۆ پڕ کردنهوهی جهدوهلی کێش تێکشکاند.
گوڵم،ههرێ/می زۆنگ وزهل/ ........................مفاعلن/مفاعلن
چلۆن ئهبێ/تهجارهگوڵ....................................مفاعلن/مفاعلن
لهشاری تۆ/لهبانی عهر/شهقۆندهرهی/دراو..... مفاعلن / مفاعلن / مفاعلن /مفا
شاره کهت.......................................................فاعلن
ئاسکهجوانه/کهم!...........................................فاعهلاتۆ/فع
تهسکهبۆئه/وین وبۆخه/فهت ههراو.........فاعه لاتۆ/فاعهلاتۆ/ /فاعهلۆن
2_ تابۆی سهرواو حزووری داسهپاوی وهلانا و سهروا لهو جێگایانهی که شێعر دهیخوازێت دهکار کرا. مۆسیقی شێعر، نهک ههر به عهرووز و سهروای داسهپاوی دهرهکی، بهڵکوو به سهروای ناوهکی و هارمۆنیایی پیتهکان دڵبزوێن تر هاته خوڵقان:
گوڵم، ههرێمی زۆنگ و زهل
چلۆن ئهبێته جاڕهگوڵ
3_ رێکهوهند و وێنهی نوێ و نهسواو و دهکار نهکراوی هێنایه ناو زمانی شێعری و تابۆی تێرم و رێکهوهندی فۆرمۆڵ ئاسای کۆنی تێکدا. میتافۆری نوێی ( قۆندهرهی دراو) و خوازهی ( داره تهرمی کووچه) دوو نموونهن بۆ خوازهو میتافۆرگهلی نوێ و نهسواوی ناو بهرههم و ئهم جۆره داڕشتنه شێعرییه نوێیه له زمانی سوارهدافراوان دێنه بهرچاو.
4_ شێعری وهک جهستهیهکی پتهوو ئۆرگانیک که تهواوی ماکهو پاژهکانی پێکهوه پێوهندی پتهویان ههبێ، خوڵقاند و ئیجازی گهیانده ئهو پهڕی و حهشو و زێده وشهی له قهوارهی دهق ههڵاوارد. بهم حاڵه ئایا فۆرمۆڵه گۆرینهکه ئیتر کارکردێکی دهمێنێ؟ له ههر دێڕێک له شێعری شار، پاژێک له شاری مهبهستی شاعیر وێنا دهکرێ و سهرجهمی ئهم پاژانه پێکهوه تهواوکهرهوهی جهستهی شارن. بهم جۆره دهق دهخوازێ که به شێوهی ئهستوونی بخوێنرێتهوه، نهک ئاسۆیی. تهواوی وێنه و دهستهواژهکان پێکهوه دهلکێن و به بێ یهک ناتهواون.
* * *
"شار" له یهکهم خوێندنهوهدا و له توێژی یهکهمی دهلالهتهکاندا، خاوهنی نیشانهکان و دهلالهتهکانی به رواڵهت دژه شار و دهسکهوتهکانیهتی. بهڵام له توێژی دووههمی دهلالهتهکاندا و کهشفی زنجیرهکانی دال و مهدلوول، مانای جیاواز بهرههم دێنێت.
(ا)
- له شاردا، دوو کاراکتێری"من" و "شار"، دهورێکی بهرچاویان ههیه. شار، له روانگهی"من"هوه کۆمهڵێک ئاوهڵناوی دهدرێته پاڵ. زۆربهی ئهم ئاوهڵناوانه دزێوو ناحهز و دژی جوانی و پاکین، بهڵام شار لقێکی دیکهشی لێ کهوتۆتهوه که کارێکی ئیجابی به نیسبهت "من"هوه ههیه، ئهویش کاراکتێری تهماوی "تۆ"یه. ئهم کاراکتێره قهت به شێوهی سهربهست نههاتۆته کایه، بهردهوام لکاوهته چهن واژهو دیاردهو ئاوڵناوهوه.
گۆڵم
دڵم پڕه له دهرد و کوڵ
ئهڵێم بڕۆم له شارهکهت
ئهڵێم به جامێ ئاوی کانیاوی دێیهکهم
عیلاجی کهم کوڵی دڵی پڕم،له دهردی ئینتیزارهکهت
...
گوڵم شارهکهت ئینتیزارهکهت
دڵم دێ یهکهم
گوڵم ... ئاسکه جوانهکهم
بهم حاڵه "من" له لایهک خولیای دێیهو له لایهکی دیش شهیدای "تۆ".
سهر لهبهری دهق بهم پێوهندیانهوه، پێمان دهسهلمێنێ که ئهگهر "شار" دیاردهگهلی دزێوی وهک(هاڕه هاڕ، رۆژی چڵکن، شهوی پڕ تاو و یاو، غهواره بوونی مهلی ئهوین، کهمهندی دووکهڵ، دهستی چێوی، زهلیل بوونی شێرو باو بوونی رێوی، پهتاداربوونی نیگاکان، تهسک بوونی مهودا بۆ ئهوین و ههراو بوون بۆ خهفهت، داره تهرمی کووچهکان و...) لێ کهوتۆتهوه، دیاردهیهکی دڵگیر و خۆشهویستی وهک "تۆ"شی بهرههم هێناوه. به کورتی شار دوو لقی لێ بۆتهوه:
دیارده سهلبیهکان( هاڕه هاڕ، رۆژی چڵکن و...)
(شار)
دیارده ئیجابیهکان( که" تۆ"سهمبولی تهواوی ئهم دیاردانهیه)
له وانهیه حزووری (تۆ) لهم دهقه شێعریهدا، ههر بهقهرا بهردهنگێک بۆ تۆخ کردنی باری دراماتیکی و عاتیفی شێعرهکه دابهزێنرێ . بهڵام ئهمه ههر تهنیا دهلالهتێکی ساکار و خوێندنهوهیهکی رووکهشی پاژهکانی بهرههمه. ئهم خوێندنهوهیه له گهڵ پێکهاتهی پتهو و تێکچڕژاو و ئیجازی بهرچاوی دهق یهک ناگرێتهوهو پێویسته دان بهوهدابنێین که هیچ واژهو دیاردهیهک بهبێ کارکردێکی شوێن دانهر و بهبێ پێوهندی له تهک یهک و له گهڵ تهواوهتی دهق نایهته کایه. بهمجۆره، دابهزاندنی ئهم کاراکتێرهشێعرییهش تا رادهی بهردهنگێکی شێعری، خوێندنهوهیهکی تهقلیل گهرایانهیه.لهپش لکاندنی بهردهوامی ( تۆ) به (شار) و چهن پاته کردنهوهی له قهوارهی دهقدا، دهلالهتێکی ههراوتر له بهردهنگێکی ساکار خۆی حهشار داوه. دهق له سهر سێ کوچکهی (من، شار، تۆ) دامهزراوه. کهوابوو، "تۆ" بۆی ههیه کارکردێکی شوێن دانهرتری ههبێ له بهردهنگێکی خهساو و (منفعل) که ئاماژهی پێدرا.
* * *
(اا)
عهقڵانییهتی زاڵی شار و ناوهند بوونی ئهم عهقڵانییهته بۆ مهعریفهو کهشفی حهقیقهت، بهرههمی فیکری سهدهی ههژده بوو، که رێک و پێکی و عهقڵانییهتی دهنرخاند و جیهانی به ماشێنێکی گهوره ده شوبهاند که پاژهکانی پێکهوه کار دهکهن و شار بۆ زهینییهتی عهقڵ خوازی سهدهی ههژده، ناوهندی هونهر و ئهدهب بوو.
ئهم بۆچوونه، له ئاخر و ئۆخری سهدهی ههژدهو سهرهتای سهدهی نۆزده و دوای شۆڕشهکانی ئهمریکا و فهرانسه ئاڵوگۆڕی بهسهرداهات، له باری ئهدهبیشدا به بۆچوونهکانی "ویلیام وود وۆرس"، ئهم روانگهیه تێکچوو. ئیتر ئهمه شار نهبوو که مهکۆی کهشفی حهقیقهت بێ به جهستهی وهک ماشێنی و عهقڵانییهت و رێک و پێکی خۆی و ناوهند بێ بۆ هونهر و ئهدهب، بهڵکوو ئیترشهوود بوو به رێگا چارهی کهشفی حهقیقهت و جیهان به ئهندامێکی زیندوو و بهردهوام له حاڵی گهشه کردندا دانرا نهک به ماشێنێک و،گوند و لادێ و پاکی و خاوێنی و هێمنیهکهی بوو به شوێنگهیهک بۆ مرۆڤ تاکوو له پهنایدا فێره مهعریفه بێ و ههقیقهتی دهروونی خۆی تێدا بدۆزێتهوه. بهم حاڵه، ئهگهرکوو سهلهفی و کۆنهپهرستی و نوێخوازی و مۆدێرن بوون، ببهستینهوه به هاوتهریبی لهگهڵ زهمان و ئاڵوگۆڕهکانی فیکری، سواره له شێعرهکهیدا سهر به ئاڵوگۆڕه فیکریهکانی دوای سهدهی نۆزدهیه و سهدهی ههژدهی تێپهڕاندووه.
* * *
لێکۆڵینهوه له سهر خهسڵهتهکانی نێوان دهقی له نێوان دهقه شێعریهکانی سوارهو دهلالهتهکانی پتهوکهری ئهم دهقانه، وتارێکی تێرو تهسهل و سهربهخۆ دهخوازێ، بهڵام بۆ ئهوهی جۆرێکی دیکهی سهلماندنی مۆدێرن بوونی سواره بخهینه بهر چاو، سووکه ئاوڕێک لهم لایهنهش دهدهینهوه:
ئهگهر دهقی شێعری "شار" ههڵاتنه له شاری تووشی دهسکهوته دزێوهکانی مۆدێرنیته هاتوو، ئهمه ههر لایهکی کێشهکهیهو، رووهکهی دیکهی ئهم ههڵاتنه، گهڕانهوهیهکی ریفۆرم خوازانه و هیوادارانهی به دواوهیه.
خۆشهویستهکهم
له پهنجهرهی نیوهتاکی بوومهلێڵهوه
چاوی من له دیمهنی کچی بهیانییه
له حهنجهرهی زهمانهوه
گوێم له زهمزهمهی زوڵاڵی خیزه وردهکانی کانییه.
( کچی بهیان، کتێبی خهوهبهردینه، لاپهڕه30)
سهرچاوهکان:
1- تک خوانی دو صدایی- گفتگوی اوکتاویۆ پاز
2- مهکتهبهکانی رهخنهی ئهدهبی –نووسراوهی چارزبریسلێر، وهرگێڕاوی عهبدوولخالق یهعقووبی
3- خهوهبهردینه _ کۆمهڵه شێعری سواره ئیلخانی زاده
4- دیوانی گۆران
5- مجموعه اشعار نیما
گهڕان